Zanim zaczniemy: jedna scena
Wrzesień, Walencja, trzydzieści stopni w cieniu. Przed kamienicą w dzielnicy Ruzafa z taksówki wysiadają Kowalczykowie: Marek, hydraulik z Łodzi, jego żona Kasia, dziewięcioletnia Zosia i cztery walizki. Jedna z nich, od babci Haliny, waży podejrzanie dużo i pachnie kiełbasą. Marek przez cały lot ćwiczył jedno słowo. Teraz staje przed sąsiadką z balkonu obok, nabiera powietrza i mówi z całego serca: „Chola!”
Sąsiadka uśmiecha się uprzejmie. Zosia przewraca oczami. Bo hiszpańskie hola czyta się po prostu „ola”. Litera h jest w hiszpańskim niema, zawsze. Pisze się ją z przyzwyczajenia, tak jak my piszemy „ó”, choć brzmi jak „u”.
A teraz dobra wiadomość, i to duża: hiszpański czyta się prawie tak, jak się go pisze. Ma pięć samogłosek, a, e, i, o, u, i brzmią one niemal jak polskie. Akcent w większości słów pada na przedostatnią sylabę, jak u nas. Kiedy jest inaczej, Hiszpanie uczciwie stawiają kreskę: café, teléfono. Wystarczy opanować kilka liter z tej lekcji i przeczytasz poprawnie prawie każde nowe słowo. Prawdziwe wyzwania przyjdą później: dwa czasowniki „być” (lekcje 2, 7 i 8) i rodzajniki (lekcja 4). Spokojnie, będziemy z Tobą.
Powitania i pożegnania
Hiszpanie witają się często, głośno i z każdym: z sąsiadem w windzie, z kasjerką w Mercadonie, z obcymi w poczekalni u lekarza. Wejść do małego sklepu bez hola albo buenos días to jak wejść do polskiego bloku i nie odpowiedzieć sąsiadce na „dzień dobry”. Na co dzień mówi się sobie po imieniu, a formę usted (pan, pani) zostawia się dla starszych osób, urzędów i bardzo oficjalnych sytuacji.
| Zwrot | Kiedy | Jak brzmi |
|---|---|---|
| hola | zawsze i do każdego; najbezpieczniejszy wybór | „ola”, bez h! |
| buenos días | rano, aż do obiadu, czyli mniej więcej do 14:00 | „bŭenos dijas” |
| buenas tardes | po obiedzie, aż do zmroku albo kolacji | „bŭenas tardes” |
| buenas noches | wieczorem: na powitanie i na pożegnanie | „bŭenas noczes” |
| buenas | swobodny skrót od wszystkich trzech | „bŭenas” |
| ¿qué tal? | „jak leci?”, zaraz po powitaniu | „ke tal” |
| adiós | do widzenia; także w przelocie, mijając znajomego | „adijos” |
| hasta luego | na razie, do zobaczenia; mówi się nawet w sklepie, choć się nie zobaczycie | „asta lŭego” |
| hasta mañana | do jutra | „asta mańana” |
| chao | pa, nara; swobodnie, wśród znajomych | „czao” |
Dzień zaczyna się i kończy później. W Hiszpanii obiad jada się między czternastą a piętnastą, a kolację o dwudziestej pierwszej albo dwudziestej drugiej. Dlatego buenos días mówi się do obiadu, a buenas tardes jeszcze o dziewiętnastej, kiedy w Polsce dawno byłby „dobry wieczór”. Gdy nie wiesz, którą porę wybrać, mów hola albo krótko buenas: pasuje zawsze.
Ciekawostka: w Hiszpanii przy powitaniu daje się dwa buziaki (dos besos), po jednym w każdy policzek, a właściwie w powietrze obok policzka. Tak witają się kobiety między sobą oraz kobieta z mężczyzną, często już przy pierwszym spotkaniu. Mężczyźni zwykle podają sobie rękę, a dobrzy znajomi klepią się po ramieniu. Nie cofaj się odruchowo, gdy nowa koleżanka z pracy nadstawia policzek. To nie poufałość, tylko zwykłe hola.
Wpadka Marka: pierwszego dnia sąsiad minął Marka na schodach i rzucił wesoło ¡Adiós! Marek spędził wieczór na rozmyślaniu, czym go obraził, skoro ten już się z nim żegna. Tymczasem w Hiszpanii adiós mówi się także w przelocie, gdy mija się kogoś bez zatrzymywania. To takie „cześć, nie mam czasu, ale cię lubię”.
Dialog 1 — En la escalera
Kowalczykowie wnoszą walizki na trzecie piętro. Na półpiętrze czeka już na nich Doña Carmen z mieszkania 2.º B. Ma siedemdziesiąt osiem lat, małą suczkę o imieniu Chispa (po polsku „Iskierka”) i wie wszystko o wszystkich w tym bloku. Teraz także o Kowalczykach.
Encantado czy encantada? Hiszpańskie „miło mi” zależy od tego, kto mówi. Mężczyzna powie encantado, kobieta encantada. Marek mówi więc encantado, a Doña Carmen i Kasia encantada. Jeśli nie chcesz się zastanawiać, powiedz mucho gusto: ta forma jest jedna dla wszystkich.
Co to za doña? To grzecznościowy tytuł przed imieniem starszej pani: doña Carmen. Męski odpowiednik to don. Brzmi trochę staroświecko i bardzo serdecznie, coś jak nasze „pani Karolciu”. Przed nazwiskiem mówi się señora i señor: señora García, señor Ruiz.
Gramatyka: cztery zdania na start
Do pierwszej rozmowy wystarczą cztery wzory. Czasownik ser (być) odmienimy w całości w lekcji 2, a regularne czasowniki w lekcji 5. Na razie ucz się tych zdań jak gotowych klocków.
| Wzór | Znaczenie | Pytanie do kolegi (tú) | Pytanie do pana/pani (usted) |
|---|---|---|---|
| Me llamo Marek. | Nazywam się Marek. | ¿Cómo te llamas? | ¿Cómo se llama usted? |
| Soy Marek Kowalczyk. | Jestem Marek Kowalczyk. | ¿Y tú? | ¿Y usted? |
| Soy de Polonia. | Jestem z Polski. | ¿De dónde eres? | ¿De dónde es usted? |
| Vivo en Valencia. | Mieszkam w Walencji. | ¿Dónde vives? | ¿Dónde vive usted? |
Me llamo znaczy dosłownie „nazywam siebie”. Stąd te llamas (nazywasz się) i se llama (nazywa się, pan/pani się nazywa). Forma usted łączy się z czasownikiem w trzeciej osobie, dokładnie jak polskie „czy pan się nazywa”: ¿Cómo se llama usted?
Zaimek można opuścić, tak jak po polsku. Tu hiszpański jest Polakowi bliski: końcówka czasownika mówi, kto działa, więc Soy de Polonia wystarczy. Zaimek yo (ja) dodajesz tylko dla podkreślenia albo kontrastu: Yo soy Kasia, y él es Marek. Kto ciągle mówi yo, yo, yo, brzmi jak ktoś bardzo zajęty sobą.
Wpadka Marka: Marek chciał być bardzo poprawny i przedstawił się szefowi: Me llamo es Marek. Tak się nie da: albo Me llamo Marek (nazywam się), albo Mi nombre es Marek (moje imię to), albo najprościej Soy Marek. Wszystkie trzy są dobre, mieszanka dwóch nie jest.
Pytania: ¿cómo?, ¿qué?, ¿quién?, ¿dónde?
Hiszpańskie słowa pytające są krótkie i mają jedną wspólną cechę: w pytaniu zawsze dostają akcent graficzny, czyli kreskę.
| Pytanie | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| ¿cómo? | jak | ¿Cómo te llamas? |
| ¿qué? | co | ¿Qué es esto? |
| ¿quién? | kto | ¿Quién es ella? |
| ¿dónde? | gdzie | ¿Dónde vives? |
| ¿de dónde? | skąd | ¿De dónde eres? |
| ¿cuál? | który, jaki (z wielu) | ¿Cuál es tu apellido? |
Odwrócony znak zapytania to nie błąd drukarski. Hiszpanie stawiają ¿ na początku pytania i ¡ na początku wykrzyknienia: ¿Qué tal?, ¡Hola! Dzięki temu czytający od pierwszego słowa wie, jaką intonację przybrać. W SMS-ach młodzi często go pomijają, ale w kursie piszemy poprawnie. W ćwiczeniach nie musisz go wpisywać: silnik i tak zaliczy odpowiedź.
Kreska rozróżnia słowa: cómo to „jak?” w pytaniu, a como bez kreski to „jak” w porównaniu albo „jem”. Tak samo qué i que, dónde i donde. Pytanie bez słowa pytającego buduje się jeszcze prościej niż po polsku: bez żadnego „czy”, samą intonacją. Eres polaco. to „jesteś Polakiem”, a ¿Eres polaco? to „czy jesteś Polakiem?”.
Na ¿Qué tal? odpowiadasz krótko. Bien, ¿y tú? albo Muy bien, gracias. ¿Y usted? Nikt nie czeka na raport o zdrowiu. Uczciwe Regular („tak sobie”) też przejdzie, ale wtedy przygotuj się na pytanie, co się stało.
Alfabet hiszpański
Alfabet hiszpański ma 27 liter: 26 takich jak w angielskim i jedną własną, dumną ñ. Kliknij każdą literę i posłuchaj jej nazwy. Na czerwono zaznaczyliśmy te, które Polak czyta odruchowo źle. To na nich sypie się literowanie nazwiska.
Kilka liter ma po dwie nazwy i usłyszysz obie. V to uve, ale też ve. W to uve doble albo doble uve, czyli „podwójne v”. Y to oficjalnie ye, ale większość Hiszpanów mówi i griega, czyli „greckie i”. Dawniej do alfabetu należały też ch i ll. Dziś to tylko pary liter, ale zachowały swój dźwięk i znajdziesz je w części o wymowie.
¿Con be o con uve? Ponieważ b i v brzmią w hiszpańskim identycznie, nawet Hiszpanie dopytują przy literowaniu, które to było. Dlatego literuje się nazwami miast i słowami: be de Barcelona, uve de Valencia. To nie jest urzędowa lista jak w niektórych krajach, tylko zwyczaj: bierzesz słowo, które każdy zna. Dla Marka przydadzą się: ka de kilo, ce de casa, zeta de Zaragoza.
Polskich liter z ogonkami Hiszpan nie ma na klawiaturze. Kowalczyk zostanie Kowalczykiem, ale Łódź zamieni się w dokumentach w Lodz, a Łukasz w Lukasza. To normalne. Przy umowie najmu i w urzędzie sprawdzaj tylko, czy zapis zgadza się z paszportem albo dowodem osobistym.
Wymowa: litery, które zdradzają Polaka
To najważniejsza część tej lekcji. Nie musisz mówić bez akcentu. Musisz tylko przestać czytać te litery po polsku, bo wtedy Hiszpan słyszy zupełnie inne słowo. Przeczytaj tabelę, a potem odsłuchaj słowa poniżej i powtarzaj je na głos. Śmiało, sąsiedzi przywykną.
| Zapis | Polski odruch | Jak jest naprawdę |
|---|---|---|
| h | „h”, „ch” | nic. Nieme zawsze: hola to „ola”, hotel to „otel” |
| j | „j” | mocne, gardłowe „ch”, wyraźniejsze niż polskie: jamón to „chamon”, José to „chose” |
| ge, gi | „ge”, „gi” | to samo „ch”: gente to „chente”. Przed a, o, u zwykłe g: gato |
| ce, ci, z | „c”, „z” | jak angielskie th w think, język lekko między zębami: cerveza, gracias, zumo. Przed a, o, u litera c to „k”: casa |
| ll | „ll”, „l” | polskie „j”, czasem bliżej „dź”: calle to „kaje”, paella to „paeja” |
| ñ | „n” | polskie „ń” przed samogłoską: España to „Espańa”, mañana to „mańana” |
| r, rr | „r” | jedno r w środku to krótkie uderzenie języka. rr i r na początku słowa to długie, wibrujące „rrr”: perro, Ruzafa |
| v | „w” | polskie „b”, nigdy „w”: vino to „bino”, a Valencia zaczyna się od „b” |
| ch | „ch” | polskie „cz”: chocolate to „czokolate”, noche to „nocze” |
| qu | „kw” | samo „k”, u milczy: queso to „keso”, ¿qué? to „ke” |
Akcent: trzy proste reguły. 1. Słowo zakończone na samogłoskę, n albo s ma akcent na przedostatniej sylabie, jak po polsku: ca-sa, ha-blan, bue-nos. 2. Słowo zakończone na inną spółgłoskę ma akcent na ostatniej: ho-tel, Ma-drid, es-pa-ñol. 3. Każdy wyjątek od tych reguł ma kreskę, która mówi, gdzie akcentować: ca-fé, te-lé-fo-no, Má-la-ga, ja-món. Polak najczęściej myli się w słowach typu hotel i español, bo odruchowo akcentuje przedostatnią sylabę.
Ciekawostka: skoro j to „ch”, Hiszpanie śmieją się w wiadomościach jajaja, a nie „hahaha”. Gdy dostaniesz od nowego kolegi jajajaja, to nie jest literówka ani zachęta do jedzenia jajek. Zapis „hahaha” Hiszpan przeczytałby jako „aaa”, bo h milczy.
Ciekawostka: w dużej części Andaluzji, na Wyspach Kanaryjskich i w całej Ameryce Łacińskiej c i z brzmią zwykle jak zwykłe „s” (tak zwane seseo): gracias to tam „grasias”. To w pełni poprawna wymowa, tylko inna. W tym kursie uczymy wymowy z centrum i północy Hiszpanii, ale zrozumiesz obie. Jeśli pojedziesz na wakacje do Sewilli albo na Teneryfę, usłyszysz „grasias” na każdym kroku. A w Walencji usłyszysz jeszcze drugi język: valenciano, odmianę katalońskiego. Dlatego tablice na ulicach bywają dwujęzyczne.
Dialog 2 — ¿Cómo se escribe?
Poniedziałek, siódma rano. Marek zaczyna pracę jako hydraulik, po hiszpańsku fontanero, w firmie remontowej Reformas Turia. Brygadzista Paco ma pięćdziesiąt dwa lata, szalik Valencia CF w samochodzie i teorię na każdy temat. Teraz musi wpisać nowego pracownika na listę. Problem: nazwisko Kowalczyk.
Ciekawostka: słowo vale („dobra”, „OK”, „zgoda”) usłyszysz w Hiszpanii kilkadziesiąt razy dziennie: w sklepie, w pracy, przez telefon. Gdy Hiszpan chce zakończyć rozmowę telefoniczną, mówi vale, vale, vale… venga, hasta luego. Zapamiętaj od razu: vale to Twój najlepszy przyjaciel.
Gotowce do każdej rozmowy. Kiedy nie rozumiesz, nie udawaj. Hiszpanie mówią szybko, ale chętnie zwolnią: Perdón, no entiendo. Más despacio, por favor. ¿Puede repetir, por favor? Zdanie ¿Cómo se escribe? („jak to się pisze?”) traktuj na razie jak gotowy zwrot. Formy z se wyjaśnimy później.
Czytanka: Una nueva vida en Valencia
Gdzie jest „proszę”? Prosząc o coś, mówisz por favor: Un café, por favor. Dziękując: gracias albo muchas gracias. Na podziękowanie odpowiadasz de nada, czyli „nie ma za co”. Przepraszając za drobiazg albo chcąc przejść, mówisz perdón (do starszej osoby perdone), a lo siento to „przykro mi”, gdy naprawdę coś zawiniłeś. Hiszpanie, prosząc o kawę w barze, często pomijają por favor i mówią po prostu ¿Me pones un café? To nie niegrzeczność, tylko ton. Ty jednak spokojnie zostań przy por favor: nikt się nie obrazi.
Słownictwo lekcji 1
Przy rzeczownikach stoi rodzajnik: el dla rodzaju męskiego, la dla żeńskiego. Ucz się go od pierwszego dnia razem ze słowem: od lekcji 4 będzie to miało znaczenie. Przy przymiotnikach i słowach, które mają formę męską i żeńską, podajemy obie: encantado, encantada.
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Powitanie na każdą okazję: hola. Według pory dnia: buenos días do obiadu, buenas tardes do kolacji, buenas noches wieczorem. Pożegnanie: adiós, hasta luego.
- Cztery zdania na start: Me llamo…, Soy…, Soy de Polonia., Vivo en Valencia. Zaimek yo zwykle opuszczasz.
- Tú na co dzień, usted do starszych i w urzędzie: ¿Cómo te llamas?, ale ¿Cómo se llama usted?
- Pytania mają kreskę i dwa znaki zapytania: ¿Dónde vives? Pytanie bez słowa pytającego to sama intonacja: ¿Eres polaco?
- Wymowa: h milczy, j i ge, gi to „ch”, ce, ci, z to angielskie th, ll to „j”, ñ to „ń”, v to „b”, a rr wibruje.
- Literujesz słowami: be de Barcelona, uve de Valencia. A na wszystko, co niejasne: Perdón, no entiendo. Más despacio, por favor.
W następnej lekcji: skąd jesteś i jakimi językami mówisz. Kraje, narodowości, pełna odmiana ser i pierwsze zdania przeczące. Doña Carmen już nie może się doczekać: ma do Kowalczyków mnóstwo pytań.
