Zanim zaczniemy: małe słowo, duża sprawa
W trzech pierwszych lekcjach hiszpański był dla Polaka miły: czyta się go jak pisze, wiek się „ma”, przeczenie stoi tam, gdzie u nas. Teraz pora na pierwszą rzecz, której w polszczyźnie nie ma.
Każdy hiszpański rzeczownik ma rodzaj, męski albo żeński, i prawie zawsze stoi przed nim małe słówko: rodzajnik. El hermano (brat), la hermana (siostra), el piso (mieszkanie), la casa (dom). Polski rodzaj czasem pomaga, bo brat i siostra mają ten sam rodzaj w obu językach, a el coche (samochód) jest męski, tak jak u nas. Ale nie zawsze: la leche (mleko) jest żeńska. Nijakiego rodzaju hiszpański nie ma wcale.
Dlaczego to takie ważne. Od rodzajnika zależy forma przymiotnika (el piso pequeño, ale la casa pequeña, lekcja 11), zaimka (nuestro piso, nuestra casa z tej lekcji) i wielu innych słów. Dlatego w tym kursie każde hasło rzeczownikowe ma rodzajnik i tak warto je powtarzać na głos: la mano, nigdy samo mano.
Rodzajniki: el, la, los, las i un, una
| Męski | Żeński | Kiedy | |
|---|---|---|---|
| określony, l. poj. | el hermano | la hermana | ten konkretny, znany: „ten brat” |
| określony, l. mn. | los hermanos | las hermanas | ci konkretni |
| nieokreślony, l. poj. | un hermano | una hermana | jakiś, jeden z wielu: „(jakiś) brat” |
| nieokreślony, l. mn. | unos hermanos | unas hermanas | jacyś, kilku |
Dobra wiadomość: w hiszpańskim rodzaj zwykle widać po końcówce. Wystarczą trzy reguły i kilka wyjątków, które usłyszysz codziennie:
| Reguła | Przykłady |
|---|---|
| na -o: zwykle męskie | el hijo, el piso, el año |
| na -a: zwykle żeńskie | la hija, la casa, la familia |
| na -ción, -dad: zawsze żeńskie | la dirección, la nacionalidad, la ciudad |
| na -e albo spółgłoskę: trzeba zapamiętać | el padre, la madre, el coche, la calle, el país |
| wyjątki, które padają codziennie | el día, el problema, el idioma, el mapa; la mano, la foto, la moto |
Wyjątki warto mieć w małym palcu. El día kończy się na -a, a jest męski: buenos días, nie „buenas días”. Tak samo większość słów na -ma pochodzących z greki: el problema, el idioma, el programa. Za to la mano (ręka) jest żeńska, choć kończy się na -o. La foto i la moto to skróty od la fotografía i la motocicleta, więc zachowały rodzaj żeński.
Liczba mnoga jest prosta. Po samogłosce dodajesz -s: el hijo, los hijos; la madre, las madres. Po spółgłosce -es: la ciudad, las ciudades; el país, los países. Rodzajnik zmienia się razem z rzeczownikiem: el → los, la → las.
Zaskoczenie: el agua. Kilka słów żeńskich, które zaczynają się od akcentowanego a-, dostaje w liczbie pojedynczej rodzajnik el, bo „la agua” brzmiałoby jak jedno długie „a”: el agua (woda). Rodzaj zostaje żeński, więc el agua fría (zimna woda) i las aguas. Nie przejmuj się tym teraz, tylko nie zdziw się, gdy to zobaczysz.
Rodzina
Hiszpańskie nazwy członków rodziny są wygodne: forma męska kończy się zwykle na -o, a żeńska na -a. I tu czeka najważniejsza pułapka tej lekcji: liczba mnoga męska obejmuje obie płcie.
| On | Ona | Liczba mnoga (męska) | Co znaczy liczba mnoga |
|---|---|---|---|
| el padre | la madre | los padres | rodzice (albo ojcowie) |
| el hermano | la hermana | los hermanos | bracia albo rodzeństwo |
| el hijo | la hija | los hijos | synowie albo dzieci |
| el abuelo | la abuela | los abuelos | dziadkowie |
| el tío | la tía | los tíos | wujkowie albo wujostwo |
| el primo | la prima | los primos | kuzyni, kuzynostwo |
| el nieto | la nieta | los nietos | wnuki |
| el suegro | la suegra | los suegros | teściowie |
| el marido | la mujer | mąż i żona |
¿Tienes hermanos? To pytanie znaczy „masz rodzeństwo?”, a nie „masz braci?”. Kasia ma brata i siostrę, więc odpowie Sí, tengo dos hermanos, choć jeden z nich jest kobietą. Tak samo Tenemos una hija, ale ¿Tenéis hijos? to „macie dzieci?”. Jedynak to hijo único, jedynaczka hija única.
Mujer czy esposa? La mujer znaczy „kobieta”, ale też, zupełnie naturalnie, „żona”: Kasia es mi mujer. Słowo esposa też istnieje, ale brzmi bardziej oficjalnie. Na mamę i tatę w rozmowie mówi się mamá i papá, z akcentem na końcu.
Wpadka Marka: Marek pokazał Doñi Carmen zdjęcie swojej mamy i taty i z angielskiego parents zbudował: Estos son mis parientes. Doña Carmen policzyła osoby na zdjęciu i zdziwiła się: ¿Solo dos? ¡Yo tengo cuarenta! Bo los parientes to krewni, cała dalsza rodzina: ciotki, kuzyni, szwagrowie. Rodzice to los padres: Estos son mis padres. Od tej pory Doña Carmen pyta Marka o „resztę parientes” przy każdym spotkaniu.
Dialog 1 — La abuela Halina
Babcia Halina przyjechała na miesiąc. Po hiszpańsku zna jedno słowo, hola, i wymawia je z „h”. Doña Carmen przychodzi się przywitać, a Zosia pokazuje jej rodzinne zdjęcia.
Gramatyka: mi, tu, su, nuestro
Zaimek dzierżawczy stoi przed rzeczownikiem, jak po polsku, i zastępuje rodzajnik: mi hermano, nie ✗ el mi hermano. Formę wybierasz według właściciela, a liczbę według rzeczy: mi hermano, ale mis hermanos.
| Czyje | Jedna rzecz | Wiele rzeczy | Przykład |
|---|---|---|---|
| mój, moja | mi | mis | mi hija, mis padres |
| twój, twoja | tu | tus | tu madre, tus abuelos |
| jego, jej; pana, pani | su | sus | su marido, sus nietos |
| nasz, nasza | nuestro, nuestra | nuestros, nuestras | nuestro piso, nuestra hija |
| wasz, wasza | vuestro, vuestra | vuestros, vuestras | vuestra casa, vuestros hijos |
| ich; państwa | su | sus | su perro, sus hijos |
Nuestro i vuestro mają rodzaj. Wybierasz go według rzeczy, nie według osoby, która mówi. Kasia powie nuestro piso (mieszkanie, rodzaj męski) i nuestra hija (córka, żeński). Mi, tu, su rodzaju nie mają: mi padre, mi madre. A uwaga na kreskę: tu bez kreski to „twój”, tú z kreską to „ty”: Tú y tu hermano.
Jedno su, wiele znaczeń. Su casa może znaczyć „jego dom”, „jej dom”, „ich dom”, a nawet „pana dom”. Zwykle wszystko wyjaśnia sytuacja. Gdy nie, Hiszpan dodaje de: la casa de ella, la casa de Carmen. Dobra wiadomość dla Polaka: su działa też jak nasze „swój”, gdy mówimy o kimś trzecim. Marek llama a su madre to „Marek dzwoni do swojej mamy”. Ale o sobie mówisz mi: Llamo a mi madre, nigdy ✗ Llamo a su madre, bo to byłaby czyjaś inna mama.
Gdy chcesz powiedzieć, czyje coś jest, użyj de: la perra de doña Carmen (suczka pani Carmen), la madre de Kasia. Hiszpański nie ma odpowiednika angielskiego Carmen's. A de + el zlewa się w del: el coche del vecino, czyli samochód sąsiada.
Opis osoby i stan cywilny
Do opisania osoby używasz czasownika ser z lekcji 2 i przymiotnika, który zgadza się z osobą: forma na -o dla mężczyzny, na -a dla kobiety. Przymiotniki na -e albo na spółgłoskę mają jedną formę dla obu. W liczbie mnogiej dodajesz -s albo -es. Całą zgodę przymiotnika przećwiczymy w lekcji 11.
| On | Ona | Znaczenie |
|---|---|---|
| Mi padre es alto. | Mi madre es alta. | wysoki, wysoka |
| Paco es simpático. | Lucía es simpática. | sympatyczny, miła |
| Javi es joven. | Zosia es joven. | młody, młoda (jedna forma) |
| Mi abuelo es mayor. | Doña Carmen es mayor. | starszy, starsza (jedna forma) |
Grzecznie o wieku. O starszej osobie Hiszpan powie mayor („starsza”), a nie vieja („stara”), które brzmi przykro. Doña Carmen jest una señora mayor. Gdyby ktoś nazwał ją vieja, Chispa by go ugryzła. Inna pułapka: largo znaczy „długi”, a nie „wysoki”. Wysoki człowiek jest alto.
Stan cywilny podaje się prostymi zwrotami: Estoy casado (jestem żonaty), Estoy casada (jestem mężatką), Soy soltero albo soltera (kawaler, panna), Estoy divorciado (rozwiedziony). Na razie traktuj je jak gotowce. Dlaczego raz stoi soy, a raz estoy, wyjaśnimy w lekcjach 7 i 8. Uwaga na mi novio i mi novia: to chłopak i dziewczyna, z którymi się jest w związku, a nie zwykły kolega. Kolega to un amigo.
Ciekawostka: w Walencji niedziela to dzień paelli. Cała rodzina zjeżdża do domu dziadków albo do restauracji pod miastem, a obiad z rozmowami przy stole, czyli la sobremesa, potrafi trwać do wieczora. Prawdziwa paella valenciana ma kurczaka, królika i fasolkę, a nie owoce morza. A Marek wciąż uważa, że to „takie risotto”. Nie powtarzaj tego na głos w Walencji.
Dialog 2 — En el colegio
Marek zapisuje Zosię do szkoły podstawowej w Ruzafie, czyli do colegio. W sekretariacie trzeba wypełnić kartę ucznia. Zosia stoi obok i pilnuje, żeby tata nie narobił wstydu. Bez większych sukcesów.
¡Qué vergüenza! To zawołanie znaczy „ale wstyd!” i Zosia będzie go używać w tym kursie często. A skąd pomyłka Marka? Pytanie ¿Tiene hermanos? może znaczyć „czy ona ma rodzeństwo?” albo „czy pan ma rodzeństwo?”, bo usted łączy się z tą samą formą co „on” i „ona”. Sekretarka pytała o Zosię, Marek odpowiedział o sobie. Bardzo hiszpańskie jest też to, że wszyscy w okolicy okazują się czyjąś rodziną albo sąsiadami. W Walencji to nie przypadek: rodziny są duże, mieszkają blisko siebie i znają się od pokoleń.
Czytanka: Mi familia vive en dos países
Colegio to po hiszpańsku szkoła podstawowa, a nie „kolegium”. Uczeń szkoły średniej idzie do instituto. Zosia jest w czwartej klasie, czyli w cuarto de primaria.
Słownictwo lekcji 4
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Cztery rodzajniki określone: el, la, los, las; nieokreślone: un, una, unos, unas.
- Rodzaj zwykle widać po końcówce: -o męski, -a żeński, -ción, -dad żeński. Wyjątki: el día, el problema, el idioma; la mano, la foto.
- Liczba mnoga: po samogłosce -s, po spółgłosce -es. Męska obejmuje obie płcie: los padres to rodzice, los hermanos to rodzeństwo, los hijos to dzieci.
- Zaimki dzierżawcze: mi, tu, su i w liczbie mnogiej mis, tus, sus; nuestro, nuestra, vuestro, vuestra zależą od rodzaju rzeczy.
- Su to „jego, jej, ich, pana”, a o czyjejś rzeczy mówisz z de: la perra de doña Carmen.
- Fałszywi przyjaciele: los parientes to krewni, a nie rodzice, largo to „długi”, a starsza pani jest mayor, nie vieja.
To koniec części darmowej. W lekcji 5 Marek opowiada o pracy, a Ty poznasz najważniejszą rzecz w całym hiszpańskim: odmianę czasowników na -ar, -er, -ir, dzięki której powiesz już prawie wszystko o swoim dniu. Zanim tam pójdziesz, sprawdź się w teście działowym.
